Natuuractiviteit: buitenspelen met stenen

Kunstwerken maken met stenen

Buitenspelen kan op veel manieren. Met stenen bijvoorbeeld kun je leuk spelen. Keilen over het water, torentjes bouwen, maar ook kunstwerken maken.

Stenen spreken tot de verbeelding, iedereen vond weleens een steen die hij niet kon laten liggen. De steen voelde lekker of zag er mooi of apart uit. Elke steen is uniek.

Steen vertelt de geschiedenis van de aarde. Kiezelsteentjes – of grind – zijn stukken van een berg die door wind, water en klimaatinvloeden in de loop van miljoenen jaren in stukjes breekt. De brokstukken worden door de zwaartekracht en water langzaamaan richting zee verplaatst. De stukken steen waren oorspronkelijk vaak groot en ruw, maar sleten door het constante rollen en botsen af tot ronde kiezels. Hoe langer de kiezels onderweg zijn, hoe ronder en kleiner ze worden. Om te eindigen als zand.

Het grind dat wij nu vinden, kwam via rivieren en ijsmassa´s ons land binnen tot wel 2,5 miljoen jaar geleden. Omdat rivieren vaak gesteentelagen van verschillende ouderdom doorsnijden, komen de kiezels uit de rivier uit bijna alle perioden van de aarde.

Een lesje geologie:

Stenen uit de ijstijd

Glaciaal grind kwam ons land in tijdens het Pleistoceen. Het Saalien (een geologisch tijdvak binnen het Pleistoceen 150.000 jaar geleden) was de laatste grote ijstijd waarin het Scandinavische landijs tot de lijn Haarlem-Utrecht-Nijmegen kwam. Zo’n ijsmassa schuurde over de grond en nam daarbij gesteente op. Toen de ijsmassa’s smolten bleef een deel van het meegevoerde puin achter. De rest werd door smeltwaterstromen verder vervoerd. In Noord- en Oost-Nederland liggen daarom nu nog grindpakketten uit Scandinavië en het Oostzeegebied.

mammoeten in ijstijd

Grind dat ons land binnenkwam via landijs is goed te herkennen. Het is vaak minder afgerond dan brokken gesteente die door rivieren zijn aangevoerd. Gedeeltelijk omhuld door ijs, werden de stenen namelijk goed beschermd waardoor ze hun ruwe vorm behielden. Stenen die onder in de ijsmassa over de bodem schuurden, zijn vaak wél afgevlakt en vertonen zogenoemde gletsjerkrassen.

Het grind van landijs en smeltwaterstromen bestaan onder andere uit graniet, gneiss en porfier.

Verschillende rivierstenen

Riviergrind kwam tijdens het Kwartair naar Nederland. In die tijd stroomden de rivieren harder en hadden ze een bredere bedding dan nu. Riviergrind vind je daardoor zelfs in de uiterwaarden. Vooral bovenstrooms, vlakbij de oorsprong van de rivier, werd grind afgezet, omdat het de rivieren daar hard genoeg stroomden om de zware brokstukken te kunnen verplaatsen. Tegenwoordig volgen onze rivieren rustig hun hoofdbedding. Het water is niet krachtig genoeg meer om de kiezels mee te nemen, die blijven tegenwoordig op de bodem liggen.

Stenen stapelen is leuk!

Kiezels uit de Ardennen

De rivieren kwamen uit de Ardennen in België en het Rijnlandmassief in Duitsland, maar ook uit verder gelegen streken zoals de Vogezen (Maas en Rijn), Scandinavië en de Baltische staten (Eridanosrivier). Daar komen dus ook onze stenen vandaan.

Aan kleine witte ronde kiezelsteentjes in Limburg, meegenomen door de Maas, kun je dat nog duidelijk zien. Dit zogeheten melkkwarts komt uit de Belgische Ardennen. De Ardennen zijn enorm oud, ze ontstonden zo’n 300 miljoen jaar geleden toen Afrika en Europa tegen elkaar opbotsten. Deze bergen zijn in de loop van de tijd flink afgesleten.

In het gebergte vind je kwartsgangen. Dat zijn breuken en sleten in de rots, die werden opgevuld door mineralen uit het diepe warme grondwater dat door de spleten stroomde (hydrothermale afzettingen). De door de mineralenafzetting dichtgegroeide spleten heten ganggesteenten. Is dit mineraal kwarts, dan heet het gangkwarts. Het is nu nog te herkennen aan witte strepen in stenen.

Stenen verzamelen

Vuursteen, jaspis en kwarts

Ook aan andere soorten stenen herken je de herkomst. Maasgrind afkomstig uit Noordoost-Frankrijk en België herken je aan een hoge concentratie vuursteen (tot zelfs 50%) en de aanwezigheid van kalksteen. Je vindt het in de Roerdalslenk in Midden-Limburg en oostelijk Noord-Brabant en in de Limburgse Maasterrassen.

De Rijn bracht grind vanuit onder andere de Eifel, Sauerland en de Alpen naar Midden- en Zuid-Nederland. Dit Rijngrind is herkenbaar aan de hoge concentratie kwarts en de afwezigheid van kalksteen. Bijzonder aan dit grind is dat het de halfedelsteen jaspis bevat. Jaspis komt alleen voor in een klein gedeelte van Duitsland lang de rivier de Nahe, een zijrivier van de Rijn.

Buitenspelen natuuractiviteit

Oostelijke rivieren en de Eridanos (een voormalig immens riviersysteem dat inmiddels is verdwenen door ijsmassa’s in Noord-Europa) voerden grind aan vanuit het Oostzeegebied. Het betreft vooral verweerde kristallijne gesteenten. Dit grind is herkenbaar aan de hoge concentratie transparante kwarts.

Buitenspelen goed voor kinderen

Stenen herkennen

Wil je samen steentjes determineren om te bepalen waar ze vandaan komen (leuke aanvulling op de aardrijkskundeles), dan kun je de gratis app Key Minerals proberen waarmee je 29 soorten mineralen kunt herkennen.

Petrography Help is een eveneens gratis app op een wetenschappelijker niveau. Gebruiksvriendelijk en ook leuk als je de mineralen onder een microscoop wilt bekijken. Maar in het veld herkennen kan hiermee ook.

Kiezels uit alle windstreken

Tot zover de informatie over stenen voor de kleine onderzoekers. Samengevat: kiezelstenen zijn heel oud, komen uit verschillende landen en zien er heel verschillend uit. Er zijn grote en kleine kiezels, mooi afgerond en hoekig en met verschillende kleuren. De kleuren, maten en vormen houden allemaal verband met de herkomst van het grind.

Kunst met grind

Kiezelstenen vormen met hun verscheidenheid een leuke grondstof voor kunstwerken. Ik vond twee kunstenaars die ware kunstwerken maken van kiezelstenen en er zelfs verhalen mee uitbeelden.

Zo vertelt Nizar Ali Badr met stenen verhalen over vluchtelingen. Deze Syrische kunstenaar verzamelt de kiezels aan de kust van de Middellandse Zee en legt er prachtige beeltenissen mee die hij vervolgens fotografeert. Hij maakte al meer dan 10 duizend van deze kunstwerken die die het tragische verhaal van het Syrische volk beschrijven.

Kunst maken met kinderen

Zijn foto’s kun je zien in zijn boek Stepping Stones.

Stefano Ferlano is geboren bij de zee en zoekt al sinds zijn jeugd steentjes met bijzondere vormen. Toen zijn zoontje Davide 3 jaar oud was, droeg hij zijn fascinatie voor stenen op hem over. Nu maken ze samen prachtige composities van stenen. Ze plakken ze op houten plankjes zodat het schilderijtjes worden.

Maak een kunstwerk met grind

Je kunt natuurlijk kiezels bestellen, maar het is veel leuker om zelf op een mooie plek naar mooie steentjes te zoeken. En daarmee kunstwerken te maken zie je net als Stefano op een plankje plakt.

Ik ben erg benieuwd wat je maakt. Post anders een fotootje op de Facebookpagina van Ouders van Nature?

 

Foto’s:
Liggen vrouw door stenenkunstenaar Stefano Furlani
IJstijd in Noord-Spanje door Mauricio Antón  onder Creative Commons 
Vuursteen door Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed onder Creative Commons

 

Chantal is journalist en fotograaf en werkt daarnaast als pedagogisch medewerker en NME-er. In het magazine www.oudersvannature.nl worden haar liefde voor kinderen, natuur en communicatie verenigd.

, ,

No comments yet.

Leave a Reply

error: Content is protected !!